ಕಳೆದ ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಈ ದೇಶ ಕಂಡ ಮಹಾನ್ ಸಂಗೀತಗಾರ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಹನಾಯ್ ವಾದಕ ಉಸ್ತಾದ್ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ಅವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ಬರೆಯಲು ವಾರಣಾಸಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯ ಹೋಟೆಲ್ ನಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು, ಪ್ರತಿ ದಿನ ಬೆನಿಯಾ ಬಾಗ್ ಪ್ರದೇಶದ ಅವರ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದೆ. ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರ ಮೊಮ್ಮಗ ಮತ್ತು ಅಳಿಯ ಇವರಿಬ್ಬರ ಜೊತೆ ಕುಳಿತು ಖಾನ್ ಅವರ ಸಂಗೀತ ಲೋಕದ ಕಥನಕ್ಕೆ ಬೆಣ್ಣೆ ಬಿಸ್ಕೆಟ್ ಮತ್ತು ಚಹಾ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದೆ. ಅಜ್ಜ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರು ಪಾಲಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದ ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಮನೆಗೆ ಯಾರೇ ಅತಿಥಿ ಹೋದರ ಸಹ, , ಬಿಸ್ಕೆಟ್ ಮತ್ತು ಚಹಾ ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಮೊಮ್ಮಗ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದರು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಬೆನಿಯಾ ಬಾಗ್ ಪ್ರದೇಶದ ಜನರು ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರ ಮನೆಯನ್ನು ‘’ ಚಹಾ ದುಖಾನ್’’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
ಕಾಶಿ ವಿಶ್ವನಾಥ ದೇಗುಲದಿಂದ ದಾಲ್ ಮಂಡಿಯ ಮೂಲಕ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ನಿಮಿಷದಲ್ಲಿ ತಲುಪಬಹುದಾದ ಅವರ ನಿವಾಸವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಜ್ಜನ ಮನೆಯಾಗಿತ್ತು. ( ತಾಯಿಯ ತಂದೆಯ ಮನೆ) ತನ್ನ ಮೂರನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಜೊತೆ ಬಿಹಾರದ ದುಮ್ರಾನ್ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಅಜ್ಜನ ಮನೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರು, ತನ್ನ ಸೋದರಮಾವ ಅಲ್ಲಾ ಭಕ್ಷ್ ಅವರ ಶಹನಾಯ್ ವಾದನಕ್ಕೆ ಮರುಳಾಗಿ, ಅಜ್ಜನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡು, ಮೂರನೇ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ, ಸೋದರಮಾನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿ ಶಹನಾಯ್ ವಾದ್ಯವನ್ನು ಕಲಿತರು. ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರ ಅಜ್ಜ ಮತ್ತು ತಂದೆ ಇಬ್ಬರೂ ಕೂಡಾ ಶಹನಾಯ್ ವಾದಕರಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು, ದುಮ್ರಾನ್ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿದ್ದರು. ವಾರಣಾಸಿಯ ದಾಲ್ ಮಂಡಿ ಪ್ರದೇಶವು ಇಪ್ಪತ್ತನೆ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತವೈಫ್ ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತಗಾರ್ತಿಯರು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿಯರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರು ರಾತ್ರಿಯ ವೇಳೆ ಕೋಥಾ ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಮನೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ, ಅದನ್ನು ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದು ನಂತರ ಶಹನಾಯ್ ವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ನುಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಅಲ್ಲಾ ಭಕ್ಷ್ ಖಾನರು ತನ್ನ ಸೋದರಳಿಯ ಹಾಗೂ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಕೇವಲ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಧಾರೆ ಎರೆಯಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ, ಸಂಗೀತದ ಜೊತೆಗೆ ಅನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವುದನ್ನು ಕಲಿಸಿದರು. ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರು ಮಾಸಿಕ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಾಯಿಗಳ ವೇತನಕ್ಕೆ ಕಾಶಿ ವಿಶ್ವನಾಥನ ದೇಗುಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಐದು ಗಂಟೆಯ ಪ್ರಥಮ ಪೂಜೆ್ಗೆ ಗಂಗಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಬಂದು, ಪಕ್ಕದ ಮಸೀದಿಯಿಂದ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಳಿಗಿನ ಅಜಾನ್ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಕಿವಿಯ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಶಿವನ ಪೂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಂಟೆ, ಜಾಗಟೆಗಳ ನಡುವೆ ಹಾಗೂ ಅರ್ಚಕರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ಲೋಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಹನಾಯ್ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ದೇಗುಲದಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಸಾದ ಅಲ್ಲಾ ಭಕ್ಷ್ ಅವರ ಪಾಲಿಗೆ ಬೆಳಗಿನ ಉಪಹಾರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಸೋದರಮಾವನ ಜೊತೆ ದೇಗುಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರು ತನ್ನ ಗುರುವಿನ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮಾತೀತರಾಗಿ ಬದುಕುವದನ್ನು ಕಲಿತರು. ಗಂಗಾನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಬಾಲಾಜಿ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನವರೆಗೆ ಕುಳಿತು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಯವ್ವನಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಂತರ ತನ್ನ ಗುರುವಿನ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸೋದರನ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿ ವಾರಣಾಸಿಯ ಅಜ್ಜನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನೆಲೆಯೂರಿದರು.. ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಕೊಡುಗೆ ಎಂದರೆ, ಹುಟ್ಟು, ಸಾವು, ವಿವಾಹ ಮತ್ತು ಗೃಹ ಪ್ರವೇಶದಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದ ಶಹನಾಯ್ ವಾದ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ನುಡಿಸುವ ವಾದ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ಹಲವಾರು ರಾಗಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪೂರ್ವ ಅಂಗ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳೀಯ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಶಹನಾಯ್ ವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ನುಡಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು.
ಭಾರತಕ್ಕೆ 1947 ರ ಆಗಸ್ಟ್ 15 ರಂದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದಾಗ, ದೆಹಲಿಯ ಕೆಂಪು ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಶಹನಾಯ್ ಮೂಲಕ ಶುಭ ಮಂಗಳ ಗೀತೆಯನ್ನು ನುಡಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರದು. ಅಂದಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಜವಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಅವರು, ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ನಿಮಿತ್ತ ಮುಂಬೈ ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾಖಾನರನ್ನು ವಿಶೇಷ ವಿಮಾನದ ಮೂಲಕ ದೆಹಲಿಗೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸುವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಸಂಸತ್ತಿನ ಉಬಯ ಸದನಗಳ ವಿಶೇಷ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರಿಗೆ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರರು ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರಿಗೆ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರಿಗೆ ಶಹನಾಯ್ ನುಡಿಸಿದ್ದರು. ಏಕೆಂದರೆ, ವಾರಣಾಸಿ ನಗರ, ಕಾಶಿ ವಿಶ್ವನಾಥ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿನ ಗಂಗಾ ನದಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವರ ಪಾಲಿಗೆ ಜೀವದ ಉಸಿರಿನಂತಿದ್ದವು. ಹೋಳಿಯ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ರಾಮನವಮಿಯ ಆಚರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಬಳಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಬಂದರೆ, ಸಾದಾ ಬನಿಯನ್ ಮತ್ತು ಪೈಜಾಮದಲ್ಲಿ ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಶಹನಾಯ್ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬಂದು ಅದನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾ, ಮರೆವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡ ಯುವಕರಿಗೆ ಕುಣಿದು ಕುಪ್ಪಳಿಸುವಂತೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದರು.. ( ಆಸಕ್ತರು, ಧಾರವಾಡದ ಮನೋಹರ ಗ್ರಂಥಮಾಲೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವ ನನ್ನ ‘’ಸಂಗೀತ ಲೋಕದ ಸಂತ, ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನ್’’ ಕೃತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು. ಈ ಕೃತಿಯು ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಸ್ವವಿದ್ಯಾನಿಯದ ಬಿ.ಎಸ್.ಸಿ. ಪದವಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪಠ್ಯವಾಗಿತ್ತು)
ಮೂರು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ, ವಾರಣಾಸಿಯ ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆಯು ಕಟ್ಟಡವು ಶಿಥಲಗೊಂಡಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣವೊಡ್ಡಿ, ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾಖಾನರ ಮನೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಾರತ ರತ್ನ ದಂತಹ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ಶ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ಈ ಮಹಾನ್ ಸಂಗೀತಗಾರನ ಮನೆಯು ಸ್ಮಾರಕವಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರಾಮೇಶ್ವರಂ ನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ರಾಮನ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಭಕ್ತರು, ತಪ್ಪದೆ, ಅಲ್ಲಿನ ಭಾರತದ ಮಾಜಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಡಾ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಕಲಾಂ ಅವರ ನಿವಾಸವನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರವು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಸ್ಮಾರಕವನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದೆ. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡಾ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರ ನಿವಾಸ ಸ್ಮಾರಕವಾಗ ಬೇಕಿತ್ತು.
ನೋವಿನ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನರ ನಿಧನಾನಂತರ ಅವರ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗೆ ಆಹ್ವಾನ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗಾಗಿ ಅವರು ವಿವಾಹ ಮತ್ತು ಸಾವಿನ ಮರವಣಿಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಐದು ಸಾವಿರದಿಂದ ಹದಿನೈದು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಸಂಭಾವನೆಗೆ ಶಹನಾಯ್ ನುಡಿಸಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಜೊತೆಗೆ ಅಜ್ಜನ ಆಸ್ತಿಯ ಕುರಿತಾಗಿ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ವಿರಸ ಉಂಟಾಗಿ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ಆಸ್ತಿಗಾಗಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರಿದ್ದರು. ಇದು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನಿವೇಶವನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೂಪಾಯಿ ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುವ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾವಿದರು, ಈ ಕುರಿತು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರಿ, ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾಖಾನರ ನಿವಾಸವನ್ನು ಸ್ಮಾರಕವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಿದೆ. ಆದರೆ, ಅಂತಹ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಅಥವಾ ಮಾನವಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಇಂದಿನ ಹೈಟೆಕ್ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದು ಕಷ್ಟ.
ಅಮೇರಿಕಾದ ಉದ್ಯಮಿಯೊಬ್ಬರು ಅಮೇರಿಕಾ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಕುಂಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೆಚ್ಚ ಭರಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದಾಗ, ಬಿಸ್ನಿಲ್ಲಾ ಖಾನರು, ಗಂಗಾ ನದಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತರುವುದಾದರೆ, ನೆಲಸಲು ಸಿದ್ಧ ಎಂದು ಒಮ್ಮೆ ಅಮೇರಿಕಾದ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಮಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದರು.
ಇರಾನ್ ರಾಜಧಾನಿ ಟೆಹರಾನ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇವರ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಮನಸೋತ ಅಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರವು ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಭವ್ಯ ಸಂಗೀತ ಸಭಾಂಗಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ.
